Listwa jounal kréyol Grif an tè, 2èm mòso

PALÉ  ÉPI  MATJÉ

  Sé sé  prèmié liméwo Grif an tè a ki  vann asé  bien. Apré, bagay la vini red. Pouki rézon ? Asiré, té ni pliziè rézon, men man ké éséyé di dé ti mo asou dé bagay lianné épi lanng lan menm (ékriti, vokabilè…)  ki fè Grif an tè pa genyen konba’y toutafètman.  Pa an sans éti kréyol pa té an bon zouti pou sé moun an bokanté épi vansé, men an sans éti serten manniè ékri épi  serten manniè palé (chwèzi tel mo, tel èsprésion pasé anlot…) sa té ka blotjé moun, fòsé moun, mété vonvon an tet yo, pété tet yo…

  Nou ké pran 2 lèkzanp asou  sé kèsion tala. Adan primié liméwo Grif an tè a (liméwo zéro), té ni 2 gran tit :

1) La Volga : mi sé sa lidé nou

2) Antan Wobè : « Avan pian, mouch té sa viv » !

  Sé 2 fraz tala, lè ou ékri’y an kréyol, pèsonn pa ka ni pies tjak pou li’y. Espésialman, G.A.T. té matjé pian kon an fransé (dapré diksionnè fransé Robert sé té ké an mo sòti adan an lanng endien Brésil). Antouka tout moun konpwann lamenm. Noté ki  lòrtograf  GEREC 1 té ké ékri’y épi an « y » : pyan, aloski GEREC 2 (2001)té ké ékri pian …kon G.A.T. té fè’y an 1977.

Men sa ki vini fet, an mizi jounal la té ka chwézi an manniè matjé lwen ta fransé a (an bagay nou pé konpwann tou…), sa fè sé moun an té anbarasé épi anlo « w » épi anlo « y » ki té ka fòsé yo (san menm palé di sa nou té kriyé « igrèk tikté » an « y » épi an tréma asou’y, éti  GEREC té pwopozé pou an  son ou ka touvé dan «tjè », « tjok », « tjak », « djok », « djouk », tousakonsa….

AN « KRÉYOL DRAGON »

Sé an madanm o marché ki touvé an pawol pou di lanmanniè ékriti Grif an tè a, pou anpil moun, sé té an batmanman : madanm lan té di : « an kréyol dragon ! » (dragon sé an bet éti pèsonn pa abitié épi’y, pou ensidi pèsonn pa jenmen wè’y, épi an menm tan sé an bet méchan, an mons  ki sòti pèsonn  pa  sav koté.

  Jean Bernabé té ka palé an tan an (lézanné 70/80…) di « déviance maximale », kivédi falé kréyol té mété koy doubout douvan fransé a, épi ékriti’y ki ta’y, épi falé tou, lè ou pé, chwèzi mo kréyol la ki pli lwen fransé a : kontel, ant « sonjé » épi « chonjé », pran « chonjé » ki pli lwen fransé a. (Menm bagay pou pwason / pwéson ; woma / wonma ; kong / konng ;  chabon /chèbon ; latjuizin / latjizin ; djel /djol ; tanmaren / tomaren ; chien/chen ; chèché / chaché ;  malfétè / malfentè ; (fè moun) chié / (fè moun ) ché ; nan / dan [français : dans] ; mé/men [français  mais] ; twouvé/touvé ; papié/papiyé…..

Nou pé pa di larel tala (= « déviance maximale », chwézi sa ki pli lwen fransé a) té an mové bagay, si nou gadé nésésité pou kréyol la, ki za ka pran bon tibren mo adan fransé a, montré i pa an variété fransé, men an lanng diféran, épi manniè woulé’y, épi kanman’y ki ta’y.

Men falé té ni, pou soutni jounal la, an gwo travay alfabétizasion, an travay éti G.A.T. té fè tou, men pa sifizanman.

Kréyol dragon an, sé pa té selman an manniè ékri, sé té mo, manniè palé lèpli lwen posib di fransé a. Kontel tit an artik éti nou té ka di :

« Annou chaché chouboulé sa yo anchouké an fonfonn kabech nou »

(fr. : Cherchons à nous débarrasser de tout ce qu’on a enraciné au fond de nos têtes)

An bel fraz kréyol épi an bel kadans (menm si « chouboulé » sé an mo fransé). An bel fraz, an bel lidé, sa ka sanm Fanon lè i ka palé di konstrui an Nonm nef (Nonm an sans moun an jénéral). Malérèzman, sé an fraz, anlo moun ki sé  tousel douvan’y, pa té  blijé sa li’y lamenm. Ek pwoblem ékriti a, sé ki pli souvan ki rarman, ou sel-a-sel douvan’y, ou pa toujou ka ni akoté’w an moun pou kléré’w !

  Pou bout an manniè pli pozitif, nou ké di lèspérians Grif an tè a pèmet kanmenm bokantaj lidé épi konésans, épi i lésé an bel tras, nou pé di  an trézò, menmsi malérèzman sé an trézò ki jòdijou simen tibren adwèt-agòch : la Bibliyotek Chèlchè pa ni tout sé liméwo a, an ni dé moun ki ni an serten nonm, men, otan ki nou  sav, pa ni, atè Matnik, an koté éti ou sé pé ni anba lanmen’w tout kolèksion Grif an tè a, dépi primié-primié liméwo a,  jik dènié a….sof pétet lakay tjek kolèksionnè…

 

Georges-Henri  LÉOTIN (nan Rabouraj 2019, Trinité)

Connexion utilisateur

Commentaires récents

  • Afrique du Sud: ils pillent les magasins d’autres Africains qu’ils considèrent comme des étrangers

    JE RIGOLE, CAMARADE !

    Albè

    03/06/2026 - 11:23

    Toutes les études montrent que 74% des lecteurs de sites-Internet ou de journaux en ligne ne lise Lire la suite

  • Afrique du Sud: ils pillent les magasins d’autres Africains qu’ils considèrent comme des étrangers

    Réponse à "Messieurs ,arrêtez...."

    troyag

    03/06/2026 - 11:02

    Ne mettez pas les "Messieurs" sur le même plan !!! Lire la suite

  • Afrique du Sud: ils pillent les magasins d’autres Africains qu’ils considèrent comme des étrangers

    Messieurs , arrêtez de vous insulter...

    Frédéric C.

    03/06/2026 - 10:11

    ...grossièrement dans les commentaires de FK. Ça ne fait pas avancer les débats.

    Lire la suite
  • Les déclarations les plus hilarantes des politiques martiniquais

    On pourrait ajouter...

    Frédéric C.

    03/06/2026 - 10:05

    ...Georges ÉRICHOT après l’écroulement du Mur de Berlin et de l’URSS: "Les communistes Mquais n’o Lire la suite

  • Lorsque les lampions de la victoire du PSG s'éteindront...

    Réponse à CONNERIE FACHO ! (Chapitre 1 )

    troyag

    03/06/2026 - 08:03

    Quel rapport entre la "nlle Fce" ,le "gd remplacement" et le fascisme ( voir titre commentaire pr Lire la suite

  • QUELQUES REFLEXIONS A PROPOS DES “REPARATIONS”

    Me Constant ne truque pas les chiffres ,lui .

    troyag

    02/06/2026 - 18:12

    Me Raphael Constant ,un "avocat militant" menant depuis longtemps un long combat pour les répara Lire la suite

  • LETTRE OUVERTE AU 31ème PREFET FRANCAIS DE MARTINIQUE

    ET TOC !

    Albè

    02/06/2026 - 14:11

    Bien envoyé ! Parfois, il est bon de secouer la torpeur ambiante dans nos pays.

    Lire la suite
  • Lorsque les lampions de la victoire du PSG s'éteindront...

    CONNERIE FACHO !

    Albè

    02/06/2026 - 10:54

    Il faut être un pur facho pour déformer ainsi les propos de Mélenchon. Lire la suite

  • Lorsque les lampions de la victoire du PSG s'éteindront...

    Même Mélenchon reconnait la réalité du Gd Remplacement

    troyag

    02/06/2026 - 08:07

    La submersion n'est pas qu'une question de chiffres bruts. Lire la suite

  • Afrique du Sud: ils pillent les magasins d’autres Africains qu’ils considèrent comme des étrangers

    VA TE FAIRE ENCULER AVEC TES LECONS...

    Albè

    01/06/2026 - 19:11

    ...de bon fouançais "Nez gros" ! Moi y'en a rien a foutt' de langue du toubab. Lire la suite