Lè siklòn Melissa koumansé pwenté pabò LaJamayik mwa-òktob lanné pasé, sé moun-lan koumansé véyé konpòtasyon fèy bwakannon. An tout Karayib-la, lézansyen, épi marenpéchè tou, ka di : lè fèy bwakannon ka tounen lanvè, siklòn ka vini !
Bwakannon (cecropia schreberiana), sé an piébwa fanmi Cecropia ki ka pousé adan tout lilèt LaKarayib épi Lanmérik-Anmitan (Amérique Centrale). Yo ka kriyé’i Trumpet tree, Bacano, Congo palm, Pop-a-Gun, Yagrumo, Guarumbo, épi dòt ankò, silon variété’i èk lang sé péyi-a. Fèy-yo ka sanm an lanmen, fas-anlè yo vèt, anba yo gri-blan. Anlè fas-anba sé fèy-la, i ni ti-pwèl mélé yonn épi lòt, sé tij-lan ni an twou adan yo, kon tij fèy jiwomon. Asiparé, lè siklòn ka vini, yo ka tounen douvan-dèyè é sé yenki blan ki anba sé fèy-la yo ka wè. Dé moun ka di sé van-an ka fè yo tounen, men lè’w gadé, avan van-an vanté fò, yo za tounen lanvè !

Fèy jenn pié bwakannon (fas-anlè èk fas-anba)
Fèy piébwa adan chan lèktrik loraj
Pa ni lontan, dé wouchachè Mériken [McFarland, 2026] ki té ka véyé konpòtasyon piébwa anba loray, wè an bagay ki pé pòté an èsplikasion di fénomèn tala : yo wè ti-limyè, adan ganm limyè pasé-violèt-alé (rayonnement ultraviolet), ka limen alantou pwent fèy piébwa yo té ka véyé. Sé ti-limyè tala ka fèt alantou sa ki wo épi pwenti, anba niyaj loraj. Sé sa yo ka kriyé « l’effet Corona », oben « l’effet couronne ». Délè, yo pé menm fè ti-zéklit (« feux de Saint-Elme »), anwo bwadrésé (mât) sé gwo bato-a. Sé palakòz lektrisité ki an lè-a pannan loraj ki ka ba zéklè.
« L’effet Corona » menm, sé sé gigin-gaz (molécule de gaz) lè-la (l’air), ki ka vini gigin-iyon (particule ionisée), ki ka fèt parapòt a chaj lèktrik ki ka sanblé lantou an pwent ki adan an chan lèktrik ki fò ( Sé sa yo ka kriyé « l’effet de pointe »).

Chan lèktrik èk chaj lèktrik anba gwo makòso (cumulonimbus) oliwon sa ki pwenti
Prèmié fwa sé wouchachè-a wè sé ti-limyè-a fèt, sé anlè an piébwa yo ka kriyé « copalme d’amérique » oben « liquidambar » oben « sweetgum tree » (Liquidambar styraciflua). Fèy piébwa tala ka sanm an zétwal-senk-branch pwenti. Sé ti-limyè-a té ka kléré anlè pwent sé fèy-la.

Fèy liquidambar (foto Wikipédia)
Fèy bwakannon pannan loraj

Fèy bwakannon ki tounen lanvè avan siklòn Melissa fwapé LaJamayik
(foto lékran an vidéyo ki anlè Youtube)
Si i poko ni an èsplikasion sérié parapòt a konpòtasion fèy bwakannon avan loray, pétèt chanjman chan lèktrik an lè-a, lè niyaj loray ka vini, pé jwé an wòl adan fénomèn tounen-lanvè tala. Rézilta wouchach ki za fèt, montré ki ni dé chanjman adan chan lèktrik lè-a avan zéklè kratjé. Pétèt sé ti-pwèl-la ki anlè fas-anba sé fèy-la, oben twou-a ki adan sé tij-lan pé jwé an wòl, tou, épi limidité ki an lè-a oben anlè sé fèy-la, oben présion lè-a, kon pou fèy Mariwont (Mimosa pudica) ki ka fenmen lè yo menyen’i. Men, pou pé sèten di sa ki ka aji anlè konpòtasion sé fèy-la, fodré té ké pé miziré sé diféran paramèt-lan, avan èk pannan loray, oliwon sé piébwa-a.
Véyé LaNati
Véyé konpòtasion zannimo ek piébwa pou sav si mové tan ka vini, sé bagay anlo pèp oliwon latè ka fè dépi nanni-nannan. Pabò bannzil Fidji, sé moun-lan ka véyé konpòtasion kòd yanm, pié fwiyapen, mouch-an-miel, fonmi, épi dòt ankò, pou sav si sézon siklòn ké mové ba yo. Syantifik ki ka miziré tan-an, épi lenstriman-yo, koumansé mété adan prévizion-yo, obsèvasion sé moun-lan ka pòté ba yo. LaNati ki ka réyaji épi chanjman limidité, kantité lapli, présion, épi dòt ankò, ka ba dé lendikasion ki pé sèvi éti sé moun-lan lwen sé èstasyon météwo-a.
An atandan sav poutji fèy bwakannon ka tounen lanvè, moun ki ni bwakannon bòkay yo, pé kontinié véyé yo, lè lamétéwo ka di siklòn ka vini. Plis vidéyo oben foto pé sèvi pou éséyé konprann konpòtasion sé fèy-lan. Pétèt an jou, nou ké pé trapé an èsplikasion syantifik anlè fénomèn tala.
Siklòn Melissa (lanné 2025), siklòn Beryl (lanné 2024), sé té dé bidim-manman siklòn fòs 5, ki, épi boulvès klima-a, pétèt pé ké dènyé gwo siklòn bannzil LaKarayib ké wè pasé anlè tèt yo. Rété véyatif anlè mès épi jès LaNati, pé édé paré dézagréman sé gwo mové tan tala.
Sous syantifik èk jounalistik
McFarland, P. J. et coll. : Corona discharges glow on trees under thunderstorms. Geophysical Research Letters (2026).
Adkins, F. : The unusual ways Fijians predict when a cyclone is approaching, BBC (2026) https://www.bbc.com/future/article/20260422-bees-and-breadfruit-how-fij…
Jamaican Observer X.com : https://x.com/JamaicaObserver/status/1982237282166800754
Vidéyo Youtube fèy bwakannon : https://youtu.be/KL9VNcvX4cc?si=jjTIWDLTBNcomV6e
https://youtu.be/EN0CsztGMns?si=5xvNvsDqtMR8ZUkX
Siklòn Melissa anlè LaJamayik (28 òktob 2025)
« They say when the leaves on the Trumpet Tree flip over, a storm is brewing. Are the old proverbs right? »
(Jamaican observer, 25/10/2025, rézo X.com)
...TAIT ! Lire la suite
...d'Albè", écris-tu. Laisse-moi rire ! Lire la suite
Je cite le commentaire précédent: .....la justice cherche TOUJOURS à leur trouver une excuse liée Lire la suite
...tu peux te les foutre au cul, pauvre négro-lepéniste ! Lire la suite
Contrairement à ce qu’énonce caricaturalement cet article rédigé à la va-vite ,en France, il ex Lire la suite
...la démolition mais la reconstruction à l'aide d'une architecture européenne. Lire la suite
Je me permets d intervenir car ces démolitions sont souvent réalisées soit par les propriétaires Lire la suite
La préservation de notre patrimoine martiniquais, qu’il soit antanlontan ou jòdijou, devrait être Lire la suite
On s'en fout ! Ce n'est pas LE SUJET DE L'ARTICLE. Lire la suite
Sauf que Judas vend Jésus et que c'est Pierre qui prétend ne pas le connaître.....
Lire la suite