Poutji Kay Lang Kréyol-la nésésè ?

Rubrique

       Le mercredi 09 septembre, à l'Agora de la CTM (Collectivité Territoriale de Martinique), le GIP Kay Lang Kréyol-la a été officialisé par le président de la Collectivité, Serge Letchimy et Annie Chendey, représentante de la municipalité de Fort-de-France. 

     La quasi-totalité des défenseurs du créole et des associations culturelles liées à cette lutte étaient présentes. On trouvera ci-après l'intervention de Daniel Bardury, docteur en sciences du langage et créoliste qui a eu l'occasion d'enseigner dans la Licence et le Master de Créole de la Faculté des Lettres et Sciences Humaines du Campus de Schoelcher à l'époque où elle n'avait pas encore été baptisée "Jean Bernabé"...

 

Poutji Kay Lanng Kréyol La Nésésè ?

Daniel Bardury 

Bel bonjou, tout Moun !

Respé dwé !

Mi bel jou pou lanng kréyol la, dann !

Si granpapa-mwen koté manman té ka rézisté toujou, mi sa i sé pé té di : « Tjéééé ! Lanng kréyol la ka antré an périsil ! » Sé té ké konsa i nèyè té ké di fos kontan i kontan, oben fos soté sa ka fè’y soté. Enfen, swat !

Oswè-ya, nou vini pou siyati kréyasion « Kay Lanng Kréyol La ».

Pou mwen menm, jòdi oswè-tala sé an mada (très, très) bel jou. Nou atann ! Nou espéré ! Mianvwala jou-wa rivé !

An vérité, Kay Lanng Kréyol La nésésè ! Paspoutji…( En effet…)

                     « Timtim ! » « Bwa chech ! »

                           « Wouj, ver, nwar ! »

                             « Drapo-a ! »

                        « An-an ! Sé pa drapo-a ! »

                « Sé an boutjé fey grenn légliz ! »

Zot ké mandé mwen sa fey grenn légliz ka vini fè la.                 « Ėben ! Mi répons-lan ! » Lontan, an tan granpapa-nou, an tan papa granpapa-nou, lè moun té ni an jennman adan zafè-yo, yo té ka twiyi an ti branch grenn légliz , yo té ka alé adan an katkwazé, yo té ka pitjé an ti lorézon, épi yo té ka pati-alé. Sé té an manniè démaré kòyo. Lamaway té ka paran lavol.

Timtim-lan ka sèvi mwen an zimaj. An zimaj pou testifié komkwa Kay Lanng Kréyol La sé an kont pou lanng kréyol nou an.

   Wi !!! Kay Lanng Kréyol La Nésésè !

Poutjipas, Kay Lanng kréyol La pé rendé nou, andwa rendé nou touvé an larel ki larel pou palantjé lanng kréyol la. Kay Lanng Kréyol La sé an périsil pou lanng kréyol la.

 

Kay Lanng Kréyol La ké rendé nou vansé douvan asou késion matjay-la(graphie). Di mwen ka di sa la a, mwen pa ka débliyé bidim travay-la GÉREC fè ya. Pies pa ! Kantékant épi zot, mwen ka viré di GÉREC granmèsi. Abo travay-tala fet, an ladispay (dispersion, manque de consensus) ka va anlè manniè matjé lanng-lan.

Pou mwen, késion matjay-la opami prem katjil nou adwa fè pou abrijé (protéger) lanng-lan jòdi-jou. Fok nou pran dapiyan asou travay GÉREC -la pou nou vansé douvan. Vansé douvan sé mennen Moun ka sèvi épi lanng-lan konnet travay-tala. Foda ké fè moun konnet li pizanpi, èvek, fok nou kontinié bat asou travay ki potoko menyen. Lanng-la bizwen an manniè matjé ki plonbé létjè.

An matjay ki plonbé létjè ka pèmet an lanng fidjiré an manniè kam anba zié-nou, kisiswa nan liv pou lanseyman, réklam, liv matjez ek matjè, nan laminitrasion,transbòdaj, kisasayésa ankò.

 

Matjay-la sé an mada mach néchel pou ladivini tout lanng.

Lè manniè matjé ya ké fè yonn, tout sé mo lanng kréyol la ké fè menm larel pou nou tout. Fok nou éyisi katel-tala. Annou bwaré fos ek lespri pou nou travay asou an grafi dapré an menm prensip, dapré an menm larel. Kay Lanng Kréyol La pé rendé nou fè sa. Nou kapab sa ! Annou anlarélé (unifier ) mod matjé lanng kréyol nou an !

An menm prensip matjé ka rann lanseyman lanng-la ek mémwèzans (aisance mnésique) lanng-lan pi fasil. Annou sonjé sé timenmay-la !

 An menm larel matjé ké pèmet lanng-lan antré nan liméwik-la san bada kò’y.  

An menm mod matjé ké rendé nou touvé zouti teknolojik pou tretman otomatik lanng-lan : korektè otomatik, transbòday…

 Pianotay lanng-la anlè klavié alfaliméwik-la ké  flouz.

An matjaj bien réglé ka pèmet fiksé sé mo vokabilè espésializé a ek sé mo nef la kon sé mo nouvo a.  Lamodennté pé ké tèbolizé lespri-nou.

Sé teks-la ké asiré Fos Listwè pep -la pi fasil. Mwen ka palé di Sians Pep-nou. Mwen ka palé di Lantopolojik Pep-nou. Mwen ka palé ki Kwèyans Pep-nou. Mwen ka palé di Loralité Pep-nou.

Sé lantoupriz-la, sé enstitision-wan ké pé monté ranjman langannik yo an manniè katalog.

Douvan lanng-lan ki ka donminé ya, menm grafi-ya ké sèvi nou an bel zouti lenndò (flambeau) pou lafimasion lidantitè-nou. An lanng sé an ferman.

An menm mod matjé ké gonflé-monté estati lanng-lan kréyol, toupannan i ké dévoplé Litérati’y.

Lanng kréyol ké pi djok douvan tout dot lanng.

Manniè matjé a ké asiz lanng-lan adan an pozision sosiolengwistik pi djok. Lanng kréyol la ké pé antré la ou ké antré a san matjilpa dé pié’y.

Sa ké valorizé nou, Kéwolez ek Kéwolè, davrè sa ké gonflé santiman-an nou épi lanng kréyol nou an.

Grafi-ya ké modifié estati politik lanng-lan.

Sa ké rendé nou palé an manniè pi wototo asou zafè lanng matèniel, lanng matrisiel, lanng lanseyman, lanng anséyé.

Pawol dèyè pòkò palé !

Tousa pou di an lanng sé pa anni an zouti pou konminitjé. An lanng sé an manniè konsivwè. An lanng ka ban nou kapabité (capacité) rézisté adan Lanmounité-nou.

An lanng ka ban nou kapabité atjéyi dot lanng. Mwen ka palé di transbòday. Tousa ka pi djok lè manniè matjé a  létjè.

Lè mwen ka di sa, mwen ka sonjé an zélev-mwen adan sa yo ka kriyé Enstitision Espésializé. Mwen ta ka ouvè lespri-yo asou zafè « Kréyol-Fransé » a. Mwen mandé yo sé koumanniè yo té di « Son chapeau est trop petit pour lui. »  

Zélev-la mwen ka palé zot la a fè mwen pou larépons : « I ni trop chapo pou tet. » Mwen rété estébékwé douvan lanmanniè zélev tounen lanng matrisiel li pou touvé konsivwasion-tala (conceptualisation).

Fok nou mennen tjanmay-nou anlè wotè jonglay lespri-tala.

Swat ! An menm larel matjé ka rann transbòday-la pi flouz.

Annou batjé abò GIP-nou an !

Mèsi La CTM !

Mèsi Misé li Prézidan Lèzékitif !

Mèsi li Prézidan Lasanblé !

Mèsi Man Casimirius !

Mèsi Man Monrose !

Mèsi Misié Mikayel Hilpron

Mèsi Man Kristin Jeanne !

Mèsi Man Minéla Duzerol !

Mèsi Misié Wobè Damoiseau !

Mèsi Gangan Jan Bernabé !

Péyi-a ka gloriyé Zot tout la !

Toujou sonjé nou tout la sé lésans pou GIP-la !

Media / Document
Image
Image
Image

Connexion utilisateur

Commentaires récents

  • Pourquoi n'y a-t-il aucun maire d'origine...antillaise dans l'Amère-patrie ?

    Villetaneuse, Gagny , Vaulx-en-Velin ....

    yeg

    09/10/2026 - 09:53

    Villetaneuse ( 12530 hab) , Gagny (42500 hab) et Vaulx-en-Velin (54 000 hab) ne sont pas des "b Lire la suite

  • Pourquoi n'y a-t-il aucun maire d'origine...antillaise dans l'Amère-patrie ?

    CHAT-J'AI...

    Albè

    09/10/2026 - 08:56

    ...Pété t'a bien renseigné, Yeg-Yug-Troyag-Jean-Nemar, sur les bleds totalement inconnus du Franç Lire la suite

  • Pourquoi n'y a-t-il aucun maire d'origine...antillaise dans l'Amère-patrie ?

    Aucun maire ? Faux !!

    yeg

    09/10/2026 - 06:38

    Il y a plusieurs Maires d'origine antillaise ou guyanaise en fonction en 2026
    Lire la suite

  • Pourquoi n'y a-t-il aucun maire d'origine...antillaise dans l'Amère-patrie ?

    Glissant avait raison!

    @Lidé

    09/10/2026 - 04:21

    vos domiens sont des larbins, il faut les voir rigoler aux blagues racistes de leurs potes blanc Lire la suite

  • Contribution au sauvetage du transport public des voyageurs en Martinique

    Modeste contribution à la contibution au sauvetage

    yeg

    08/10/2026 - 21:04

    1) La construction d'échangeurs ainsi que le prolongement du TCSP seraient une catastrophe visuel Lire la suite

  • Pétition pour sauver le restaurant "Le Tipi Beach" à Saint-Pierre

    OU EST...

    Albè

    08/10/2026 - 19:58

    ...la pétition ? Elle ne figure pas dans l'article. Si on veut la signer on fait comment ?

    Lire la suite
  • Pourquoi n'y a-t-il aucun maire d'origine...antillaise dans l'Amère-patrie ?

    EN PLUS TU NE SAIS MEME PAS LIRE !

    Albè

    08/10/2026 - 19:54

    L'article parle des Antillais de France, des Bumidomiens ! Lire la suite

  • Pourquoi n'y a-t-il aucun maire d'origine...antillaise dans l'Amère-patrie ?

    BAL-BOUDIN-ACCRAS !

    Albè

    08/10/2026 - 19:45

    Arrête ton délire, mec ! Lire la suite

  • En Allemagne, le fantasme d’une partie de l’extrême droite de récupérer l’Alsace-Lorraine (et plus encore)

    on dirait zemmour!

    @Lidé

    08/10/2026 - 16:08

    C'est bizarre, qui se ressemble, s'assemble
    Lire la suite

  • Notre 6 octobre, leur 7 octobre

    on appelle cela la domination

    @Lidé

    08/10/2026 - 15:22

    tout occidental se place au centre du monde, dans les pays arabes il y deux calendriers, en chine Lire la suite